GEMERT/NIJMEGEN – “Erbij zijn, het vast mogen leggen en met andere mensen kunnen delen. We voelen ons werkelijk bevoorrecht.” De Nijmeegse documentairemakers Nelleke Dinnissen en Paul van Laere volgden de paters van de Heilige Geest tijdens hun laatste jaar in de Vrije Heerlijkheid. Bijna een eeuw lang was het kasteel van Gemert de uitvalsbasis van de congregatie. Vanuit het historische complex vertrokken honderden missionarissen naar Afrika en Brazilië. De meesten keerden er na hun tropenjaren weer terug.‘Het Slot van de Spiritijnen’ geeft een ontroerend en indringend beeld van deze erflaters. Aanstaande zondag beleeft de film zijn Gemertse première. Lees meer
• Filmmakers Paul van Laere en Nelleke Dinnissen hebben een documentaire over de paters van de Heilige Geest gemaakt.
Door Marcel Bosmans
Herinneringen uit het verleden en een ontmoeting in het heden stonden aan de basis van de documentaire. “De Spiritijnen zijn de oprichters van het Afrika Museum in Berg en Dal”, vertelt Dinnissen. “Ik heb daar gewerkt en kende daardoor een aantal paters. Zij brachten vaak de vakantie in de villa door waar ook het kantoor van het museum in ondergebracht was. Drie decennia later, tijdens het filmen in het Nijmeegse Radboudziekenhuis, kwam ik pater Harrie Tullemans weer tegen. We raakten in gesprek en omdat ik aangaf graag een film over de paters te willen maken heeft hij ons bij zijn congregatiegenoten in Gemert geïntroduceerd. Dat was namelijk de thuishaven voor de Nederlandse Spiritijnen die uit de missie waren teruggekeerd.”
Kasteel
Dat de paters in een kasteel woonden sprak direct tot de verbeelding. “De geestdrift werd alleen maar groter toen we de locatie bezochten”, vult Van Laere aan . “Het kasteel van Gemert is een slot, zoals een slot moet zijn. Met torens, poorten, grachten en een prachtige tuin. De geschiedenis spat uit de poriën van de eeuwenoude muren. Ook de bewoners delen een indrukwekkend verleden en daardoor is de onderlinge band sterk.”
Zieltjes winnen
Het romantische decor was er vanaf het begin, de dramatiek sijpelde stilaan door tijdens de opnamen. “De levensverhalen van de voormalige kasteelbewoners zijn kleurrijk”, stelt Dinnissen. “We zijn dan ook begonnen met individuele interviews.” Wat opviel was de onbevangenheid en openheid van de paters. “Ze gaven bijvoorbeeld aan veel moeite te hebben met het hardnekkige vooroordeel dat ze in Afrika alleen maar zieltjes hebben gewonnen. Wat hen dreef was niet de drang om te bekeren, maar de naastenliefde, het werken met en voor de mensen. Ze woonden niet in ivoren torens met een kruisje erop, maar stonden middenin de samenleving. Meer nog dan geestelijke bijstand boden ze praktische ondersteuning. Met als doel een beter bestaan voor de lokale bevolking. Ze waren in feite de eerste ontwikkelingswerkers.”
Voor de kiezen
Uit de getuigenissen blijkt dat de missiepaters het nodige voor de kiezen kregen. De idee was dat je het geloof ging brengen en dan verder niet uit of de mensen geel, blauw of paars waren”, zegt een van hen in de film. “Je kreeg pas enkele weken voor vertrek te horen naar welk land je uitgezonden werd. Er was geen gelegenheid om je in de cultuur en gewoonten van het land te verdiepen. Je wist dus niet waar je aan begon.”
Vreemd
Na een theoretische filosofie- en theologieopleiding van zes jaar verruilden de missionarissen is spé de beslotenheid van het Gemertse kasteel voor een onzeker bestaan ver van huis. Eenmaal op de plaats van bestemming aangekomen vonden zij zichzelf terug in een volkomen vreemde omgeving. “Helemaal aan het eind van de wereld en dan nog een stukje verder was je volledig op jezelf aangewezen. Armoede, dood en geweld vormden een constante bedreiging. Je moest over een sterk karakter beschikken anders redde je het niet.”
Veranderingen
Ook in kerkelijke zin vielen de zekerheden weg. “Het is een interessante generatie geestelijken, omdat er binnen de katholieke kerk veel veranderd is in de laatste zestig jaar”, legt Van Laere uit. “Deze groep Spiritijnen heeft die transformatie van dichtbij meegemaakt. Om de gedaantewisseling van het geloof in de kern te vatten wordt vaak gerefereerd aan de positie van priesters. Van oudsher stonden zij tijdens de mis met de rug naar de kerkgangers gekeerd en spraken zij de gelovigen in het Latijn toe. Vijftig jaar geleden kwam het altaar in het midden te staan en werd de blik op de parochianen gericht. De taal van het volk werd de voertaal. Met name jonge geestelijken koesterden nadien de hoop dat er binnen de Kerk meer vrijheden zouden komen en dat het juk van het celibaat op den duur kon worden afgeworpen. Dat de klok wederom werd teruggedraaid was voor velen een teleurstelling. Ook binnen de Congregatie van de Heilige Geest is er kritiek op de behoudende koers die Rome vaart. Men gaat de discussie niet uit de weg. “
Zachte warmte
Dat bleek ook tijdens de opnamen. “We hebben ons nooit buitenstaander gevoeld. Vanaf de eerste dag wisten we ons omringd door een zachte warmte. We mochten komen wanneer we wilden en vastleggen wat we wilden. Over alles kon gepraat worden. Er was geen enkele inhoudelijke bemoeienis met de film. Als het vertrouwen wederzijds is ontstaat er vanzelf een emotionele band. Dat is een natuurlijk proces. Je kunt dan niet meer spreken over interviews of opnamesessies. Je praat dan van mens tot mens met elkaar.”
Gewone mensen
Dinnissen en Van Laere wilden een breed publiek laten kennismaken met de mens achter de pater. “In wezen verschilt deze weinig van zijn wereldlijke soortgenoten. Het leven van kloosterlingen is al vaker in beeld gebracht, maar dan werd er meestal ingezoomd op de klassieke monnik die letterlijk en figuurlijk ver van de wereld afstaat. Wij hadden juist geen stereotiep portret voor ogen en wilden er met een onbevooroordeelde blik naar kijken. Er is dus niets opgepoetst of in scène gezet. We laten de paters zien zoals ze zijn of waren: gewone mensen met een bijzondere levenswijze. Het zijn geen heiligen –dat willen ze ook niet zijn- maar wel mensen die goed hebben gedaan.”
Kwetsbaar
Iedere andere sterveling, jong en oud, kan zich met hen identificeren, zo blijkt uit de reacties van mensen die de film gezien hebben. “Het raakt, omdat het de paters laat zien in hun echtheid. Ze stellen zich kwetsbaar op en durven hun twijfels, zelfs over hun eigen geloof, uit te spreken. Zij zijn en maken de film. Vergankelijkheid en afscheid nemen zijn ook universele thema’s. Beide lopen als een rode draad door het verhaal. Het moment waarop de woorden ‘Stof zijt gij en tot stof zult gij wederkeren’ worden uitgesproken is dan ook een sleutelscène in de film. Wat geboren wordt is gedoemd om te sterven. Dat geldt voor het missionarisbestaan, het kloosterleven en het aardse bestaan. Zelfs de eeuwigheid van het leven na de dood is geen zekerheid.”
Eerbetoon
Wat tevens gewaardeerd wordt is dat de documentaire een andere kant van het katholicisme laat zien. “De laatste tijd zijn vooral de uitwassen in het nieuws gekomen, zoals het seksueel misbruik. Een klein deel van de clerus heeft zich ernstig misdragen, maar de grote meerderheid binnen de kerk –zoals deze groep paters- heeft het beste met de medemens voor. Toen we de documentaire in het Nijmeegse filmtheater Lux vertoonden, zaten de hoofdrolspelers op de eerste rij. Het lange applaus na afloop van de film was een welkome blijk van waardering voor het werk dat zij al die jaren verricht hebben. Dat maakt ‘Het Slot van de Spiritijnen’ tot een passend eerbetoon aan een uitstervende groep mensen.”
Voorstelling
De documentaire ‘Het Slot van de Spiritijnen’ is op zondag 5 februari te zien in de grote zaal van activiteitencentrum De Eendracht. Aanvang van de voorstelling is 20.15 uur. De entree bedraagt vijf euro. Betalende bezoekers ontvangen een gratis exemplaar van het boek ‘Kasteel Bezet, kasteel bevrijd.’ De film is na afloop op dvd te verkrijgen. Heemkundekring De Kommanderij Gemert organiseert de filmavond.
